|
|
| Co cha‘l batua s’ha fat strada in Euskadi |
 |
29.03.12, Von: Josef Lang
|
Eir i’l pajais basc eira la creaziun d’üna lingua da standard fich dispittaivla i’ls ons 1960 e 1970. Hoz s’ha il batua (ün, unic) fat strada. La gronda magiurità es persvasa cha Euskera, chi’d es serrà aint tanter las duos linguas universalas spagnöl e frances ha be in quist möd üna schanza da surviver. Il bask ha ot dialects e 25 subdialects. Las differenzas tanter il dialect il südvest intuorn Bilbao e quel il plü al nordost, in Soules in Frantscha sun considerablas. Pro vain il fat cha l’elita basca per exaimpel Ignatius de Loyola, il fundatur dal uorden dals Jesuits, Juan Maria de Yabarra, il pionier da l’industria greiva o il filosof e scriptur Miguel de Unamuno, s’han distanzchats da la lingua basca. Uschè esa da declerar, chi sun cumparüts tanter il 1500 e’l 1900 be 350 cudeschs illa lingua la plü veglia da l’Europa. Id es però da dir cha la lingua basca discurrüda e chantada eira adüna fich viva. E ch’üna part importanta dal clerus catolic es restà fidel a quella lingua.
La mort dramatica d’üna lingua Culla industrialisaziun massiva dal pajais basc spagnöl - chi ha gnü la conseguenza cha fich blers sun immigrats da la Castilia – es la lingua basca gnüda amo plü ferm suot squitsch. Imprender quista lingua es bler plü difficil co imprender p.ex. il catalan (o il rumantsch). Dürant il francoissem chi ha perseguità la lingua basca sco lingua „pajana“, es dvantada la situaziun dramatica. Davo il bombardamaint da Gernika in avrigl 1937 e l’occupaziun da Bilbao sun gnüts scumadats tuot ils noms bascs da persunas, societats, firmas e.u.i. Noms da vias, inscripziuns da fossas sun gnüts s-chassats, cudeschs da battaisem sun gnüts correts. Siand cha blers Bascs catolics inclegiaivan be euskera, pudaivan lur messas bainschi gnir tgnüdas in lur linga, ma be fin da bunura a las 8. „Per las femnas a las 7 in basc, per las damas a las 9 in spagnöl“ as pudaiva leger illas publicaziuns. Uffants chi nu savaivan bain spagnöl o chi dschaivan per sbagl ün pled basc gnivan pluntats da lur magisters, magisters chi eiran per gronda part gnüts nanpro d‘utro. Dal 1936 discurrivan amo la mità dals 1,4 milliuns abitants dal pajais Basc la lingua basca. Dal 1960 eiran quai be amo 500‘000 adonta dal grond augmaint da la populaziun. Be plü fich pacs uffants imprendaivan basc. In quista situaziun difficila es success alch tuottafat nouv: üna generaziun giuvna dad intellectuals ha cumanzà a scriver romans existenzalist e poesias ed insais marxistics illa lingua basca. Ed els han darcheu provà da s-chaffir üna lingua da scrittüra standardisada basca. Cun quai han els ruot trais voutas la tradiziun: Cuntgnüts urbans ed individuals impè da religius o folcloristics, üna ideologia progressiva impè da conservativa, üna nouva lingua da scrittüra impè dals dialects tradiziunals. Il manader litterar dal tradiziunalissem politic e linguistic, Nikolas Ormatxea „Orixe“ ha scrit dal 1960 sur dal roman existenzialist da Jose Luis Alvarez de Emparanza „Txillardegi“: „Mia conscienza am scumonda da taschair in vista al don cha quist cudesch po far a la giuventüna d’hozindi. Leartza, la gronda persunalità dal cudesch s’ha transfuormà in ün European, quai es l’epidemia la plü noscha chi ans pudess contaminar.“
La creaziun d’üna lingua da standard Ils giuvens radicals han survgni sustegn da circuls burgais e d’üna part dal clerus chi ha cumanzà a sviluppar üna teologia basca da deliberaziun. A partir dals ans 1960 s’ha sviluppà – insembel culla ETA chi’d es dvantada plü tard üna organisaziun da terror – ün muvimaint linguistic fich dinamic. Davo il 1968 as haja cumanzà a discuorrer sün via darcheu basc e quai per la prüma vouta daspö la guerra civila. Dal 1970 gniva instruida la lingua basca illas 100 Icastolas privatas a circa 10‘000 giuvenils e creschüts. In quistas scoulas, frequentadas da blers immigrats, regnaiva ün grond bsögn dad imprender e dad instruir üna lingua chi vaiva reglas chi valaivan eir illa provinza vaschina. I nun es be per cas cha la lingua batua es gnüda s-chaffida dal 1968 illa clostra progressiva da Aranzazu. Ils actuors principals eiran – sper ils giuvens autuors da la schnestra – il scienzià da linguas Koldo Mitxelena (1915 – 1987), chi d’eira professer in Salamanca e’l pater benedictin Luis Villasante Kortabitarte (1920 – 2000) provgnind da Gernika. Tuots duos toccaivan pro l’accademia da la lingua basca (Euskaltzaindia). La lingua da standard euskera as basaiva specialmaing sün duos dialects: guipuzcoan, chi gniva discurrü il plü bler e chi vaiva seis center spiritual a San Sebastian (Donostia) ed il labortan dal paiais basc frances, la lingua sviluppada litterarmaing il plü ferm. Quist dialect as vaiva sviluppà ad üna lingua litterara grazcha a la traducziun da la bibla da l’on 1545 cha’l lutheraner Joannes Leizarraga avaiva fat ill’incumbeza da la mamma basca dal posteriur raig frances Henri IV.
Resistenza conservativa cunter il batua La definiziun da standard chi ha chaschunà la plü gronda agitaziun es statta l’introducziun – plütost irrelevanta – dal sun aspirà „H“. Il pajais basc frances gniva express e scrit il H, illa gronda part dals territoris dal pajais basc spagnöl nun eira quai il cas. Causa cha’ls giuvens autuors s’orientaivan fich ferm vi dal labortan dovraivan els il „H“ in lur ouvras modernas chi d’eiran muossavias. Quel „H“ es lura eir gnü introdüt il batua, scha eir be al cumanzamaint dad ün pled e tanter vocals. Al nord al süd batua rumantsch hori ori hori cha zahar zaar zahar vegl ohe oe ohe let alhaba alaba alaba figlia
Adonta da quists müdamaints moderats han cumanzà ils conservativs üna vaira cruschada cunter l’introducziun dal „H“ e cun quai eir cunter la creaziun d’üna lingua da standard. Fand allusiun a la tenuta schnestra da la gronda part dals fundatuors dal batua han els cumbattü quels sco „Hachismo-Leninismo“. Il grond success dal batua nun es dad attribuir a l’importanza dal marxissem dimpersè plütost a l’augmaint spectacular dal naziunalissem basc a partir dals ons 1960. Tenor retscherchas dals ons 1972/73 d‘eiran trais quarts dals autuors bascs pel batua ed ün quart cunter. Ils adversaris vaivan üna magiurità pro persunas d’età plü avanzada ed üna ferma minorità tanter ils spirituals. Hoz nun exista praticamaing plü üngün chi mettess in dumonda il batua. Pro’ls promotuors ils plü importants toccan ils chantaduors da la Kanta Berri o da la Nueva Cancion Vasca Els as basan sülla tradiziun orala fich richa da las competiziuns da chant nomnadas Bertzolarismo.
La renaschentscha dal basc Sainza il batua nu vess il basc mai gnü la derasaziun ch’ella ha subi dürant ils duos decennis davo il 1968. Dal 1981 fin dal 1990 sun gnüts publichats daplü cudeschs co i‘ls quatter seculs precedaints. Il numer da las persunas chi discuorran il basc s’ha augmantà a bundand 700‘000 pro üna populaziun da 2,8 milliuns. Il basc ha illas trais provinzas chi fuorman la „Cumünanza autonoma“ illa part dal nord da Navarra ün caracter uffizial, in Frantscha vain il basc marginalisà. Id es però da dir cha la dinamica dal muvimaint linguistic es ida ün pa a perder düraunt ils ultims duos decennis. Ün dals motivs essenzials es la crisa i’l naziunalissem basc. L’ala socialdemocrata s’ha stachada da l’ala cristdemocrata istorica. La schnestra d’eira bloccada politicamaing pervi dals acts da terror da la ETA. Quella vaiva mancantà da’s schoglier davo la fin da la dictatura. La fin da las cumbattas armadas ed üna nouva regenza autonoma chi s’obliescha daplü pel euskera co la regenza actuala pon dar nouv schlantsch a la politica, cultura e lingua basca.
- Interssante Links:
- www.ilchardun.ch/sites/la_gazetta_online/index.html
Zurück zu: Bücher, Beiträge, Artikel
|
| |

|
 |
|
 |